Deniz Akvaryumlarının Temelleri-I: Filtrasyon Sistemleri

Yazan: ÖNDER BOZDOĞAN, Ankara

Resimler: Natural Reef Aquariums<

Filtrasyonu bir ortamda bulunan zararlı (toksik) maddelerin ortamdan uzaklaştırılması diye tanımlayabiliriz. Akvaryum ortamı göz önüne alındığında amonyak (NH3) ve bunlardan gelişen nitrit (NO2)- ve nitratı (NO3)- düşünmekteyiz.

Deniz akvaryumlarındaki kullanılan tüm filtrasyon sistemleri öncelikle toksik bir madde olan nitriti yok etmeye çalışmaktadır ve son yıllarda geliştirilen bir çok sistem kolaylıkla nitriti ortadan kaldırabilmektedir. Nitritten gelişen nitrat balık akvaryumlarında genellikle sorun olmazken mercan akvaryumlarında bazı sorunlara yol açabilmektedir. Mercan akvaryumlarına artan ilgi nitratı yok eden sistemleri ön plana çıkartmıştır. Deniz akvaryumlarında kullanılan filtre sistemlerine topluca göz atmadan önce akvaristin hangi tip deniz akvaryumunu planladığını çok iyi bilmesi gerekmektedir. Balık akvaryumunda kullanılan sistemler mercan akvaryumlarında uygun olmayabilir hatta farklı tür omurgasızlar farklı su gereksinmelerine ihtiyaç duyabilir.

Deniz akvaryumlarında kullanılan filtrasyon sistemleri:

  • Dip filtreleri (kum altı filtreler)
  • Dış filtreler (kanister filtreler)
  • İç filtre sistemleri
  • Asmalı kutu filtreler
  • Islak-kuru filtreler
  • UV sterilizatörler
  • Protein toplayıcıları
  • Denitrifikasyon filtreleri
  • Doğal sistemler (Berlin sistemi)
  • Doğal sistemler (yosun havuzları)
  • Kimyasal filtreleme (ozon, aktif kömür, reçineler)

Dip filtreleri:
Kumun altına yerleştirilen delikli bir tabla ve bu alandaki suyun atılımını sağlayan basit bir borudan ibarettir. Kumdan suyu çekerek veya kuma alttan su vererek (reverse flow) kumu biyolojik bir filtre malzemesi olarak kullananırlar. Oldukça aktif geniş bir yüzey oluştururlar. Dış filtrelere veya su motorlarına bağlanarak etkinlikleri artırılabilir. Basit, ucuz ve etkin sistemler olamakla birlikte sık sık tıkanmaya uğramaları, zamanla tıkanmaya bağlı az akım geçen anaerobik alanların ortaya çıkması (H2S oluşumu), mercan akvaryumlarının dekorasyonuna bağlı filtrasyon alanının daralmasına bağlı sorunlar yüzünden daha az kullanılır olmuşlardır. Bu tip sistemler maliyeti az akvaryumlar için ve dayanıklı balıklarla çalışılacak (örn: Damsel balıkları) yeni başlayanlar için önerilebilir. Son yıllarda akvaryum mağazalarında temelde bu mantıkla çalışan "sıvılaştırılmış yatak filtreleri" görülmeye başladı. Bu tip filtrelerin yaygın olmaması yüzünden avantajları veya dezavantajları hakında yorum yapmak çok zordur. Ancak dip filtrelerinde yaşanacak sorunlar bunlarda da ortaya çıkacak gibi görünmektedir.

Dış filtre sistemleri:
Kanister filtre sistemleri olarak da adlandırılır. Çeşitli güç ve filtre hacimlerinde bulunabilirler. Temel olarak içerisinde konulan malzemeye bağlı olarak mekanik, biyolojik ve kimyasal filtre olarak (veya kombine) çalıştırılabilir. Belirli sürelerle bakım istediklerinden, aerobik kapasiteleri sınırlı olduğundan deniz akvaryumculuğunda yaygınlıkları sınırlıdır. İyi bir bakımla mekanik ya da biyolojik filtre olarak kalabalık akvaryumlarda diğer sistemlere destek amacıyla kullanılabilir. Ayrıca çeşitli ek sistemler (örn: UV filtre veya denitratör) kolaylıkla monte edilebilir. Biyolojik filtre olarak kullanılmak istendiğinde ön filtre sistemi kurmak ve akvaryumu hava motorlarıyla iyi havalandırmak kapasitelerini arttıracaktır.

İç filtre sistemleri:
Çeşitli markaların bir kısmı ıslak kuru özellikler de içeren çok farklı sistemler piyasada bulunmaktadır. Basit süngerli olan motorlu filtreler mercan akvaryumlarında özellikle Berlin sistem akvaryumlarda su akımı oluştuırmak için kullanılabilir. Biyolojik filtrasyon kapasiteleri sınırlıdır.

Asmalı kutu filtreler:
Sadece diğer filtre sistemlerine yardımcı olarak kullanılması önerilir. Berlin filtre sistemlerinde aktif kömürün konulmasında yararlı olabilir.

Islak kuru filtreler:
Damlama filtreleri olarak da bilinir. Sadece diğer filtre sistemlerine yardımcı olarak kullanılması önerilir. Berlin filtre sistemlerinde aktif kömürün konulmasında yararlı olabilir. Bir kaç yıl öncesine kadar oldukça yaygın filtre sistemleriydi. Ancak nitrat oranında belirgin artışa neden olmaları yüzünden kullanımları sınırlanmaya başlamıştır. Damlama filtreler nitriti en hızlı ve etkin olarak ortadan kaldıran filtre sistemleridir. Suyun havalanmasını sağlamaları da ek yararlarından biridir. Bu filtre sistemlerinde kuru alan olarak bilinen genellikle bioball veya benzeri maddeler içeren bir kap ve bunun altında mercan kırığı veya sünger içeren ıslak bir alan bulunur ayrıca ek filtre malzemeleri içeren (örn: Aktif kömür) ek bölmeler kolaylıkla oluşturulabilir. Modern tasarımlarda ek bir protein toplayıcı ve denitratör filtreler eklenmektedir. Bir ıslak kuru filtre kolaylıkla akvaryumun altında oluşturulabilir. Akvaryumdan suyun alta aktarılması ya akvaryumda bir delik açılarak yada taşma kap sistemi (overflow) ile olur. Nitelikli çalışabilmesi için akvaryumdan gelen suyun iyi filtre edilmesi gereklidir. Bu yapılırsa sorunsuz olarak yıllarca az bir bakımla çalıştırılabilirler. Aerobik kapasiteleri fazla olduklarından nitriti çok hızla nitrata çevirirler ancak nitratın yıkımı anaerobik koşullarda olduğundan bu filtre sistemlerinde nitratın yıkımı kolay olamayacak ve birikecektir. Bu balıklarda ve dayanıklı kıyı omurgasızlarında sorun olmaz ancak mercan akvaryumlarında ciddi sorunlara yol açabilir. Mercan akvaryumlarında Berlin doğal sistemleri öncelikle düşünülmelidir. Bu tip filtre sistemleri mercan akvaryumlarında kullanılacaksa mutlak bir denitratör ve/veya etkili bir protein toplayıcısıyla beraber kullanılmalıdır. Balık akvaryumlarında özellikle kalabalık akvaryumlarda kullanılacak en iyi sistemlerden biridir.

Berlin ve benzeri doğal sistemler:
Doğal sistemler son yıllarda özellikle tercih edilen sistemler olmakla beraber aslında bir akvaristin (Lee Chin Eng) 1950'lerin sonunda canlı kaya , mercan kumu ve basit bir hava taşı ile oluşturduğu basit akvaryumlara dayanmaktadır. Modern tip Berlin stil akvaryumlar Peter Wilkens (Almanya) tarafından tanıtılmış ve yaygın kabul görmüştür. Berlin sistemine dayalı akvaryumlar temelde aşağıdaki unsurlardan oluşur:

  • Biyolojik filtrasyon büyük miktarlarda temizlenmiş canlı kayalar üzerinde oluşur.
  • Kimyasal filtreleme (aktif karbon) ve iyi bir protein toplayıcı (p. skimmer) sistemin diğer komponentleridir.
  • Işıklandırma metal halid lambalarla birlikte aktinik floresan ampullerle yapılır.
  • Akvaryuma organik madde girişi (Yemleme dışında) sınırlanır.
  • Akvaryuma değişik aralıklarla kireç suyu, stronyum, iyodine eklenir.

Bir doğal akvaryum kurmak için en önemli unsur nitelikli canlı kaya teminidir. Bu kayaların taşınması sırasında bazı canlıların ölmesi kaçınılmaz olmakla birlikte nispeten iyi korunmuş bir kayada yeterli düzeyde canlı kalacaktır. Bu kayaları akvaryuma koymadan önce dikkat edilecek nokta bu kayaların kokmamaması (çürük yumurta kokusu) ve bu kayalarla birlikte zararlı canlıların akvaryuma girmemesidir. Taşların tedavi edilme süreci için kayalar eğer yeni toplanmışsa bir süre ana akvaryuma konmadan bir ayrı kapta bir süre (1 hafta kadar) havalandırarak ve suyu zaman zaman değiştirerek bekletmeyi önermektedirler. Akvaryumcuda bir süre kalmış kayalarda bu işlem daha yüzeyel olarak yapılabilir. Yüzeydeki fazla alglerin ve kısmen süngerlerin ve mantis karidesi gibi etçil kabukluların temizlenmesi önerilmektedir. Kayalar ana akvaryuma yerleştirildikten sonra aktif kömür bir torbanın içine konularak kayaların arkasında bir alana gizlenir. Akıntıyı oluşturacak su motorları ve protein skimmer de kurularak akvaryum çalıştırılır. İlk bir kaç hafta ışıkların çalıştırılmaması yosun oluşumunu önleyecektir. Yaklaşık olgunlaşma 10-15 gün içinde oluşur. Akvaryuma canlıları koyarken yavaş bir seyir izlemeniz zaman zaman nitrit ve nitrat kontrolü yapmanız önerilir. Balık sayısını özellikle az tutmanız başarı şansınızı artıracaktır.

Diğer sistemler:

Canlı kum:
Bu sistem dip filtrelerine benzer bir mantıkla çalışır. Dipte kum altında bir hazne oluşturulur ancak bu haznedeki su dip filtre sistemlerinde olduğu gibi çekilmez doğal difüzyona bırakılıp anaerobik bir alan yaratılır. Gerçekten çalışan sistemler olmakla birlikte bu alanda kir birikmesi uzun sürede belirli sorunlara yol açmaktadır, iyi kurulmuş Berlin sisteme üstünlüğü tartışılır.

Yosun filtreleri:
Suyun yavaş olarak iyi ışıklandırılmış sığ bir alandan geçirilerek yosun oluşturulması ve bu yosunun zaman zaman hasatlanması mantığına dayanır. Yosun nitratı kullanır ve hasatla birlikte bu nitrat ortamdan atılır. Bu sistemler genel olarak oşinaryumlar ya da hayvanat bahçelerinde kullanılmaktadır. Belki uzun vadede ticari modeller de ortaya çıkabilir.

Aktif kömür:
Üzerinde tartışılan bir konu olmayı sürdürmektedir. Temel olarak sudaki sarı renklenmeyi ve bazı toksik maddeleri yapısında tutar. Düzenli olarak aktif kömürün değiştirilmesi, toksik maddelerin ortamdan atılımını sağlar. Sık kullanım biçimi dış filtre sitemlerinin içine konmasıdır. Bazı akvaristler bunun etkin bir kullanım olmadığını ve akvaryumun içine torbalar halinde veya akvaryum altında yapılan ayrı akvaryumlar konulmasını önermektelerdir. Bu malzemelerin değiştirme süresi akvaryumun hacmi, biyolojik yüküne bağlı olarak değişmektedir. Yaklaşık 6 ayda bir değiştirme genel olarak önerilebilir.

Dikkat!!! Deniz akvaryumlarına konulacak aktif kömür uygun PH'da, fosfat içermeyen, tanınmış markaların ve deniz akvaryumları için özel olarak üretilmiş olmalıdır.

Protein toplayıcılar (PS):
Suyun hava kabarcıklarıyla karışarak bir köpük oluşmasına ve bu köpüğün toplanma ve daha sonra atılma mantığına dayanır. Bu sistemle, proteinler ve diğer bir çok organik madde ortamdan uzaklaştırılır. Bu sistemin yararı azot çevrimine girmeden organik maddelerin ortamdan uzaklaştırılmasını sağlamaktır. Bir çok ticari tipi olmakla beraber hava taşlı ve motorlu (genellikle venturi valf sistemli) olmak üzere ikiye ayrılır. Hava taşlı sistemler hava motoruyla genellikle tahta hava taşlarına hava pompalanmasıyla köpük oluşur. Bu köpük silindirik bir yapıdan yükselerek toplanır. Etkili sistemlerdir ancak sık sık hava taşı değiştirme gereksinmeleri ve büyük akvaryumlarda sayıca birden fazla kullanılma zorunluluğu dezavantajlarıdır. Motorlu sistemler çok büyük hacimlerde köpük oluşturabilirler ancak düzenli bakım geretirmeleri (özellikle ventüri valflerinde tıkanma) ve fiyatlarının oldukça yüksek olmaları olumsuz yanlarıdır. Büyük mercan akvaryum sistemleri için akvaryum dışına kurulan büyük protein toplayıcılar özellikle önerilmektedir. Ülkemizde zaman zaman nitelikli çalışmayan ve iyi dizayn edilmemiş protein toplayıcılara sık sık rastlanmaktadır. Bu konuda akvaryumcular ve ürünleri kullananlara danışmakta yarar vardır. PS'ler zararlı organik atıkları uzaklaştırdıkları gibi bazı temel maddeleri de uzaklaştırırlar. Bu eser elementlerin (İyot, stronyum, vitaminler vb.) eklenmesi yararlıdır.

UV filtre:
Ultraviyole C' yi kullanan sterilizasyon araçlarıdır. Balık akvaryumlarında ve garanti tanklarında önerilir. Mercan akvaryumlarında serbest dolaşan polipleri öldürdüğü iddia edilmektedir ancak akvaryumlara balık konması süresinde geçici olarak çalıştırılabilir. Yosunları da önlemede de etkilidir.

Denitratörler:
Suyun yavaş olarak organik maddeden zengin alandan geçerek anaerobik bir ortam yaratması ve burada gelişen bakterilerin nitratı yıkmasını sağlar. Bu mantıkla çalışan bir grup filtre piyasa da bulunmaktadır.

Sonuçlar:
Yukarda tanıtılan sistemlerle başarılı bir çok akvaryum hem sanal ortamda hem de dergilerde sıkça sunulmaktadır. Akvaristin temelde bilmesi gereken tamamen başarılı bir filtre sisteminin (veya sistemlerinin) bulunmamasıdır. Tıpkı her akvaristin kişiliği gibi akvaryumları da farklı olacaktır. Bu yüzden akvarist bilgi ve tecrübe kazandıkça daha sağlıklı güzel ve kendine özgü sistemler kuracaktır. Saygılarımla... Önder Bozdoğan

Kaynakça:

  • The Reef Aquarium, Charles Delbeek
  • Natural Reef Aquariums, J. Tullock
  • Dr.W.E.Burgess, Dr.H .R. Axelrod.
  • Atlas of Marine Aquarium Fishes.mini edition.1991, TFH publication. 
  • A.Alpaz. Akvaryum.1984
  • Peter W.Scott. The Complete Aquarium.Dorling Kindersley Book 1991
  • D.Knop. The Succesful reef aquarium. Dahne-Verlag 1999
  • Starting with saltwater. Http://petstation.com/swbegin.html#top <
0
Sayfaya verdiğiniz not: Hiçbiri